Medieval Stepwell राजापूरमध्ये सापडली मध्ययुगीन बारव आणि तळे : इतिहासाचा अनमोल ठेवा उजेडात
रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर हे गाव कोकणातील निसर्गसंपन्नता आणि सांस्कृतिक वैभव यासाठी प्रसिद्ध आहे. या भूमीत इतिहासाचे अनेक पदर आजही मातीत दडलेले आहेत. नुकतेच राजापूर तालुक्यातील एका आडवाटेच्या भागात मध्ययुगीन काळातील बारव आणि तळ्याचा शोध लागल्याने इतिहासप्रेमी, संशोधक आणि स्थानिक नागरिकांमध्ये उत्सुकतेची लाट उसळली आहे. ही बारव आणि तळे केवळ पाण्याचे स्रोत नव्हते, तर त्या काळच्या जीवनशैलीचे, स्थापत्यकलेचे आणि धार्मिक-सांस्कृतिक दृष्टिकोनाचे प्रतीक होते.
Medieval Stepwell
ही रचना सुमारे ५०० ते ७०० वर्षांपूर्वीची असावी, असा अंदाज इतिहासतज्ज्ञांनी वर्तवला आहे. अजूनही अधिकृत पुरातत्त्व विभागाची पाहणी सुरू आहे, मात्र स्थानिक अभ्यासक आणि ग्रामस्थांनी मिळवलेली माहिती खूपच महत्त्वपूर्ण ठरत आहे.
सापडले कुठे आणि कसे? – ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या राजापूर तालुक्यातील कोतापूर तिठा, धाउलवल्ली आणि पाणेरे तिठा या भागात मध्ययुगीन कालखंडातील दोन बारव आणि एक तलाव आढळून आले आहेत. पुढे जेव्हा स्थानिक लोकांनी त्या रचनेचा अभ्यास केला, तेव्हा लक्षात आले की ती एक प्राचीन बारव असून तिला जोडून विस्तीर्ण तळ्याची रचना आहे. हळूहळू आसपासची माती काढली गेली आणि संपूर्ण तळे आणि बारव उघडकीस आली.
रचनेची वैशिष्ट्ये- या विहिरीची रचना दगडी असून संपूर्ण कातळात खोदलेली आहे. तिच्या भोवती सुंदर कोरीव काम आढळले आहे. काही ठिकाणी शिलालेखांसारख्या रचना आहेत, ज्या अजून स्पष्ट वाचता येत नाहीत, पण त्यांच्या अभ्यासाने त्या काळातील भाषा, लिपी आणि परंपरांचा शोध घेता येणार आहे. बारवं भोवती चौथऱ्यासारखी जागा असून ती थेट तळ्याला जोडलेली आहे. तळ्याच्या किनारी काही ठिकाणी बसण्याची ठिकाणं आणि एक छोटीशी मंदिरेसदृश रचना दिसून येते.
इतिहासाची साक्ष- ही बारव (Medieval Stepwell) व तळे केवळ पाण्यासाठीच नव्हती, तर ती समाजजीवनाचा एक केंद्रबिंदू होती. अशा रचना सामान्यतः गावाच्या मध्यवर्ती भागात असत. येथे धार्मिक विधी, सामाजिक चावडी, जलसंधारण आणि आस्थापन यासाठी जागा वापरली जात असे. या ठिकाणी आढळणारे अवशेष त्याकाळच्या समाजाची उंची, निष्ठा आणि तंत्रज्ञान समजून देतात.
स्थानिकांची भूमिका– या शोधामागे स्थानिक ग्रामस्थांचे योगदान फार मोठे आहे. त्यांनी ही रचना नष्ट न करता तिला जपण्याचा निर्णय घेतला. अनेकांनी आपल्या खाजगी शेत जमिनीतही उत्खनन थांबवले, जेणेकरून ही रचना पूर्ण स्वरूपात अभ्यासली जाईल. काही सामाजिक संस्था आणि इतिहास अभ्यासकांनीही पुढाकार घेतला आहे.
शासनाची आणि पुरातत्त्व विभागाची भूमिका – सध्या पुरातत्त्व विभागाने त्या जागेची प्राथमिक पाहणी केली असून लवकरच अधिकृत उत्खनन सुरू होणार असल्याचे सांगितले गेले आहे. स्थानिक प्रशासनानेही हा ठेवा सुरक्षित ठेवण्यासाठी संरक्षक कुंपण आणि माहितीफलक लावण्याचा प्रस्ताव तयार केला आहे. भविष्यात ही जागा एक “हेरिटेज टुरिझम पॉईंट” म्हणून विकसित होऊ शकते.
शोधाचे भविष्य आणि संधी – या बारवेतून आणि तळ्यातून जर प्राचीन भांडी, मूर्ती, लेख किंवा अन्य सांस्कृतिक पुरावे सापडले, तर या ठिकाणाला राष्ट्रीय कीर्ती प्राप्त होऊ शकते. अभ्यासकांसाठी ही जागा एक संशोधन केंद्र ठरू शकते, तसेच विद्यार्थ्यांसाठी एक “लिव्हिंग हिस्ट्री लेसन” बनू शकते.
राजापूरमध्ये सापडलेली ही मध्ययुगीन बारव आणि तळे म्हणजे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ठेव्याची एक मौल्यवान भेट आहे. यामुळे केवळ भूतकाळाचे दर्शन घडत नाही, तर भविष्यासाठी जतन करण्याचा एक धडा देखील मिळतो. इतिहास हे केवळ पुस्तकांमध्ये नसते, तो मातीतही दडलेला असतो आणि त्याचा शोध घेणे, जपणे हे आपले सर्वांचे कर्तव्य आहे. ताज्या घडामोडींच्या अपडेटसाठी आमच्याशी जोडलेले राहा मराठीयुग24.कॉम सदैव आपल्या सोबत.
हे देखील वाचा- आमचे इतर अग्रलेख